Tehlikeli ve Çok Tehlikeli İşlerde Sıcak Metal Şekillendirme Eğitimi

Sıcak metal şekillendirme demircilik sanatı. Metal kızdırıyorsun, çekiçle dövüyorsun, şekil veriyorsun. Araba parçası, makine parçası, alet – hepsi bu şekilde yapılıyor.

Sıcak metal şekillendirici ne yapıyor:

• Metali fırında ısıtıyor
• Preste veya çekiçle dövüyor
• İstenen şekli veriyor
• Soğutuyor
• Tavlama yapıyor

Bu iş çok sıcak, ağır. Metal 1000-1200 derece, parıldıyor, kızıl renkte. Çekiç ağır, pres güçlü. Dikkatli olmazsan yanarsın, ezilirsin.

Bu eğitimde öğrenecekleriniz:

• Sıcak şekillendirme yöntemleri
• Isıtma teknikleri
• Dövme
• Güvenli çalışma

Yasal Gereklilikler

Sıcak metal şekillendirme tehlikeli iş.

Hangi yasalar var:

• 6331 sayılı İSG Kanunu
• Makine Emniyeti Yönetmeliği
• Isı Stresi Yönetmeliği
• Gürültü Yönetmeliği
• KKD Kullanım Zorunluluğu

Yasa diyor ki: “Sıcak işlerde çalışan eğitimli olacak. Isıya dayanıklı KKD kullanılacak. Havalandırma olacak.”

Belgeler:

• Sıcak metal şekillendirme sertifikası
• Pres operatör belgesi (gerekirse)

Sıcak Şekillendirme Nedir

Metal sıcakken şekil verme.

Neden sıcakken: Metal sıcak olunca yumuşuyor, şekil alması kolay. Soğukken sert, kırılgan.

Sıcaklık: Metalin ergime sıcaklığının altı ama yumuşama sıcaklığının üstü.

• Çelik: 1000-1200 derece
• Alüminyum: 400-500 derece
• Bakır: 700-900 derece

Avantajlar:

• Kolay şekil alıyor
• Az güç gerekiyor
• İç yapı iyileşiyor (taneler yeniden düzenleniyor)

Sıcak Şekillendirme Yöntemleri

Farklı yöntemler var.

Dövme (Forging): Çekiç veya pres ile ezme. En yaygın.

Haddeleme (Rolling): Silindirler arasından geçirme. Sac, profil üretimi.

Ekstrüzyon: Kalıptan presleme. Profil, boru üretimi.

Derin çekme: Sac metalden kap yapma.

Dövme

En yaygın yöntem.

Dövme tipleri:

El dövmesi (Demircilik):

• Geleneksel yöntem
• Metal fırında ısıtılıyor
• Örsün üstünde çekiçle dövülüyor
• Küçük parçalar, özel işler

Çekiç dövmesi (Drop Hammer):

• Büyük çekiç yukarıdan düşüyor
• Metali eziyor
• Orta boy parçalar

Pres dövmesi:

• Hidrolik veya mekanik pres
• Yavaş, kontrollü baskı
• Büyük parçalar
• En modern yöntem

Kalıp dövmesi:

• Kalıp var
• Metal kalıba konuyor
• Pres ile sıkıştırılıyor
• İstenen şekil çıkıyor
• Seri üretim

Isıtma

Metal nasıl ısıtılıyor.

Isıtma yöntemleri:

Kok fırını:

• Geleneksel
• Kok kömürü yakılıyor
• Metal içine gömülüyor
• Yavaş ısınma

Gaz fırını:

• Doğalgaz veya LPG
• Hızlı, kontrollü ısınma
• Yaygın

Elektrik fırını:

• Endüksiyon ısıtma: Elektromanyetik alan ile
• Direnç ısıtma: Elektrik direnci ile
• Temiz, hassas

Sıcaklık kontrolü: Renk ile (deneyimli ustalar renkten anlıyor) veya pirometre (sıcaklık ölçer) ile.

Renk-sıcaklık:

• Koyu kırmızı: 650 derece
• Parlak kırmızı: 900 derece
• Turuncu: 1100 derece
• Sarı: 1200 derece
• Beyaz: 1300+ derece

Dövme İşlemi

Adım adım nasıl yapılıyor.

El dövmesi örneği:

1. Metali hazırla: Çelik çubuk kesiyorsun.
2. Fırına koy: Metali fırına sokuyorsun. Isınması 10-20 dakika.
3. Renk kontrolü: Parlak turuncu-kırmızı olunca hazır.
4. Çıkar: Kerpeten ile çıkarıyorsun.
5. Örsün üstüne koy: Hızlı, soğumasın.
6. Dövmeye başla: Çekiçle vuruyorsun. Hızlı, ritmik darbeler.
7. Şekil ver: Düzleştir, büküyor, ucu sivilt, delik aç.
8. Tekrar ısıt: Metal soğudu mu (renk koyulaştı) tekrar fırına sok.
9. Bitir: İstenen şekli aldın.
10. Soğut: Yavaş soğutma (havada) veya hızlı soğutma (suda).

Kalıp Dövmesi

Seri üretimde.

Prosedür:

1. Kalıp hazırla: Üst kalıp, alt kalıp var. Kalıplar ısıtılıyor (200-300 derece, metal yapışmasın diye).
2. Metal ısıt: Fırında kızdırıyorsun.
3. Kalıba koy: Hızlı, metali alt kalıba koyuyorsun.
4. Presi indir: Üst kalıp basıyor. Güçlü baskı (100-1000 ton).
5. Metal kalıbı dolduruyor: Şekil alıyor.
6. Kalıbı aç: Parçayı çıkar.
7. Flash (fazlalık) temizle: Kenarlardan taşan metal kesiliyor.
8. Soğut.

Haddeleme

Sac, profil üretimi.

Haddeleme ne: Metal iki silindir arasından geçiyor. Eziliyor, inciliyor, uzuyor.

Sıcak haddeleme:

• Metal 1000+ derece
• Kalın sac (3-50 milim)
• Profil (I, U, L)

İşlem:

1. Kütük (billet) fırında ısıtılıyor
2. Haddeleme tezgahından geçiyor
3. Her geçişte biraz daha inceltiliyor
4. Son geçişte istenen kalınlık
5. Soğutuluyor, sarılıyor (rulo)

Ekstrüzyon

Profil üretimi.

Ekstrüzyon ne: Metal kalıptan presleniyor. Diş macunu tüpü gibi. Çıkan şekil kalıbın şekli.

Sıcak ekstrüzyon:

• Metal ısıtılıyor (400-500 derece alüminyum, 1000+ derece çelik)
• Silindire konuyor
• Piston bastırıyor
• Metal kalıptan çıkıyor
• Profil oluşuyor

Ürünler: Alüminyum profil (pencere, kapı), boru, özel kesit.

Soğutma

Dövme sonrası soğutma önemli.

Soğutma yöntemleri:

Havada soğutma: Yavaş soğuma. Yumuşak kalır.

Suda soğutma (Su verme): Hızlı soğuma. Sert, kırılgan olur.

Yağda soğutma: Orta hızda. Su ile hava arası.

Tavlama

Soğutma sonrası ısıl işlem.

Tavlama ne: Metali kontrollü ısıtıp soğutma. İç gerilmeleri gideriyor, yumuşatıyor.

Neden tavlama: Dövme sonrası metal sert, kırılgan, iç gerilimli. Tavlama ile yumuşuyor, sünek oluyor, gerilim gidiyor.

Tavlama prosedürü:

1. Metali ısıt (500-700 derece çelikte)
2. Belirli süre tut (30 dakika – 2 saat)
3. Yavaş soğut (fırında, havada)

Oksit Tabakası Temizleme (Pickling)

Yüzey temizliği.

Oksit tabakası ne: Metal sıcakken oksijen ile reaksiyona giriyor. Yüzeyde siyah kabuk (oksit, tındar) oluşuyor.

Temizleme yöntemleri:

Mekanik: Fırça, zımpara, kumlama ile.

Kimyasal (Pickling): Asit banyosuna daldırma.

• Sülfürik asit (H₂SO₄) veya hidroklorik asit (HCl)
• Metal asit banyosunda bekliyor (10-30 dakika)
• Oksit eriyor
• Yıkanıyor, kurutuluyor

İş Güvenliği

Sıcak metal şekillendirme çok tehlikeli.

Başlıca tehlikeler:

Yanık: En büyük tehlike. Metal 1000+ derece. Dokunursan derece üçüncü derece yanık, deri eriyor. Önlem: Mesafe. Kerpeten, maşa kullan. Elle dokunma. Isıya dayanıklı eldiven.

Kıvılcım, metal sıçraması: Dövme sırasında kıvılcım, metal parçacıkları saçılıyor. Gözüne gelirse kör olursun. Önlem: Koruyucu gözlük (tonlu, ısıya dayanıklı). Yüz siperi.

Sıcak parça düşmesi: Ağır metal parça ayağına düşerse ezilirsin, yanarsın. Önlem: Çelik burunlu ayakkabı. Isıya dayanıklı bot. Dikkatli ol.

Isı stresi: Çok sıcak ortam (40-50 derece). Terliyorsun, su kaybı, bayılma. Önlem: Bol su iç. Mola ver. Havalandırma.

Gürültü: Çekiç, pres çok gürültülü (100-120 desibel). Önlem: Kulaklık.

Yangın: Yanıcı madde varsa (yağlı bez, ahşap) tutuşur. Önlem: Yanıcı maddeleri uzak tut. Yangın söndürücü hazır.

KKD tam takım:

• Isıya dayanıklı eldiven (deri, Kevlar)
• Koruyucu gözlük (tonlu)
• Yüz siperi
• Deri önlük
• Isıya dayanıklı bot (çelik burunlu)
• Kulaklık
• Baret

Kalıp Bakımı

Kalıplar düzenli bakım ister.

Bakım işlemleri:

Temizleme: Her kullanımdan sonra. Metal kalıntısı, oksit temizleniyor.

Yağlama: Yapışmayı önlemek için grafit bazlı yağ sürülüyor.

Isıtma: Kalıp soğuksa metal hızla soğuyor, yapışıyor. Kalıp ısıtılmalı (200-300 derece).

Kontrol: Çatlak var mı kontrol ediliyor. Aşınma ölçülüyor.

Onarım: Çatlak varsa kaynak yapılıyor. Aşınma çoksa yüzey tamir ediliyor.

Kazanılan Beceriler

Bu eğitimden sonra yapabileceklerin:

• Metal ısıtma
• El dövmesi
• Pres dövmesi
• Kalıp kullanımı
• Tavlama
• Güvenli çalışma

Sınav

İki bölümlü sınav:

Teorik: Sıcak şekillendirme yöntemleri, ısıtma, dövme, tavlama, güvenlik. Test ve açık uçlu sorular.

Uygulamalı: Gerçek atölyede:

• Metal ısıtma (renk kontrolü)
• El dövmesi (basit parça)
• Pres kullanımı
• Soğutma
• KKD kullanımı
• Yangın söndürücü kullanımı